Endoskopija je dijagnostička i terapijska metoda kojom lekar pomoću tanke savitljive cevi sa kamerom (endoskopa) direktno pregleda unutrašnjost organa, bez rezanja i otvaranja tela. Endoskop se uvodi kroz prirodni telesni otvor, poput usta, čmara ili nosa, ili kroz mali rez na koži, a slika sluzokože prenosi se na ekran u realnom vremenu. Time endoskopija ne služi samo za pregled, već omogućava i uzimanje uzoraka tkiva i manje intervencije tokom iste procedure, pa spada u osnovne metode savremene dijagnostike.
Sadržaj
Šta je endoskopija?
Endoskopija je zapravo pregled unutrašnjosti šupljih organa i telesnih duplji pomoću endoskopa, instrumenta u obliku tanke cevi na čijem se vrhu nalaze kamera i izvor svetlosti. Naziv dolazi od grčkih reči „endon“ (unutra) i „skopein“ (gledati), što tačno opisuje njenu suštinu, a to je gledanje u telo iznutra, bez potrebe da se ono hirurški otvara. Lekar endoskop uvodi kroz prirodni telesni otvor ili kroz mali rez, dok se uveličana slika sa vrha instrumenta prenosi na ekran i sluzokoža sagledava u realnom vremenu.
Sam instrument prošao je kroz razvoj koji objašnjava i pojmove na koje pacijenti danas nailaze. Stariji uređaji sliku su prenosili kroz snop tankih staklenih vlakana, pa se takav pregled naziva fiber endoskopija (fiberoptička endoskopija). Savremeni endoskopi umesto toga imaju sićušnu video kameru na samom vrhu i daju znatno oštriju sliku visoke rezolucije. Cev je savitljiva i prati krivine organa, a kroz njen unutrašnji kanal provlače se minijaturni instrumenti kojima se uzimaju uzorci ili obavljaju intervencije.
Čemu služi endoskopija?
Endoskopija ima dvostruku ulogu, dijagnostičku i terapijsku, i po tome se izdvaja od ostalih metoda snimanja. U dijagnostici omogućava lekaru da sopstvenim okom vidi promenu na sluzokoži, proceni njen izgled i, kada je potrebno, uzme sitan uzorak tkiva (biopsiju) za mikroskopski pregled. Ultrazvuk i rendgen organ prikazuju posredno i spolja, dok endoskopija daje direktan uvid u samu površinu, što joj je glavna prednost.
Terapijska strana je ono što ovu metodu čini posebno vrednom. Kroz isti instrument mogu se ukloniti polipi, zaustaviti krvarenje, proširiti suženja ili izvaditi progutano strano telo, sve tokom istog pregleda i bez zasebne operacije. Najširu primenu endoskopija ima u gastroenterologiji, kao osnovni pregled za otkrivanje i praćenje oboljenja jednjaka, želuca i creva, ali se koristi i u pulmologiji, urologiji, ginekologiji i drugim granama medicine.
Koje vrste endoskopskih pregleda postoje?
Vrste endoskopskih pregleda razlikuju se prvenstveno po organu koji se ispituje i putu kojim endoskop ulazi u telo, pa svaka oblast medicine ima svoju endoskopsku metodu sa posebnim nazivom. Neke koriste prirodne telesne otvore, druge zahtevaju mali rez, a novije varijante uspevaju da prikažu unutrašnjost organa čak i bez uvođenja klasičnog instrumenta. Zajedničko im je da lekaru daju direktan uvid tamo gde spoljašnji pregled ne dopire.
Kako se dele endoskopski pregledi sistema za varenje?
Endoskopija sistema za varenje deli se prema tome da li se pregleda gornji ili donji deo digestivnog trakta. Gornja endoskopija, poznatija kao gastroskopija, obuhvata jednjak, želudac i dvanaestopalačno crevo, a instrument se uvodi kroz usta. Njome se otkrivaju čir, gastritis, refluksna bolest i promene na sluzokoži jednjaka i želuca.
Donji deo creva pregleda se odvojenim metodama. Kolonoskopija prikazuje celo debelo crevo, dužine oko dva metra, i predstavlja osnovni pregled za otkrivanje polipa, upalnih bolesti creva poput ulceroznog kolitisa i raka debelog creva. Kada je potrebno sagledati samo završni deo creva, radi se rektoskopija, pregled prvih petnaest do dvadeset centimetara creva, koji se najčešće koristi kod hemoroida, analnih pukotina i krvarenja iz rektuma. Tanko crevo dugo je ostajalo van domašaja klasičnih endoskopa, pa se za njega razvila kapsularna endoskopija, kod koje pacijent proguta malu kapsulu sa kamerom koja putujući kroz creva snima veliki broj snimaka.
Koji se još organi pregledaju endoskopijom?
Endoskopija se koristi i izvan sistema za varenje, svuda gde postoji šupalj organ ili duplja do koje se može doći instrumentom. U urologiji se radi cistoskopija, pregled mokraćne bešike i mokraćne cevi, koji se koristi kod krvi u mokraći, čestih infekcija, kamena i sumnje na tumor bešike. Kada se ispituju viši delovi mokraćnog trakta, prema bubregu, govori se o endoskopiji urinarnog trakta u širem smislu.
Disajni putevi pregledaju se bronhoskopijom, kojom lekar sagledava dušnik i velike disajne grane u plućima i po potrebi uzima uzorak. U oblasti uha, grla i nosa koristi se nazalna endoskopija (ORL endoskopija), tanak instrument kojim se pregledaju nosna šupljina, sinusi i ždrelo kod uporne zapušenosti, sinusnih tegoba i promena u grlu. Poseban slučaj je virtuelna endoskopija, koja zapravo ne uvodi instrument u telo, već pomoću skenera i računara stvara trodimenzionalnu sliku unutrašnjosti creva ili disajnih puteva, pa služi kao dopunska metoda kada klasičan pregled nije moguć ili nije poželjan.
| Vrsta endoskopije | Oblast koja se pregleda | Čemu služi |
| Gastroskopija | Jednjak, želudac, dvanaestopalačno crevo | Čir, gastritis, refluks, promene na sluzokoži |
| Kolonoskopija | Celo debelo crevo | Polipi, upalne bolesti creva, rak debelog creva |
| Rektoskopija | Završni deo creva (rektum) | Hemoroidi, analne pukotine, krvarenje |
| Kapsularna endoskopija | Tanko crevo | Skrivena krvarenja i promene tankog creva |
| Cistoskopija | Mokraćna bešika i mokraćna cev | Krv u mokraći, infekcije, kamen, tumori |
| Bronhoskopija | Dušnik i disajni putevi pluća | Promene na plućima, uzimanje uzorka |
| Nazalna (ORL) endoskopija | Nos, sinusi, ždrelo | Zapušenost nosa, sinusne tegobe, promene u grlu |
Među svim ovim pregledima kolonoskopija ima poseban značaj u prevenciji, jer je istovremeno i dijagnostička i preventivna metoda. Međunarodne stručne smernice preporučuju je kao osnovni pregled za rano otkrivanje raka debelog creva kod osoba starijih od pedeset godina prosečnog rizika, upravo zato što tokom istog pregleda omogućava i uklanjanje polipa iz kojih rak može nastati, o čemu detaljnije govori ASCO stručna smernica.
Kako se radi endoskopija?
Endoskopija se izvodi tako što lekar pažljivo uvodi endoskop do organa koji se pregleda, a zatim polako pomera instrument prateći sliku sa kamere na ekranu. Pacijent tokom pregleda po pravilu leži na levom boku, mirno i opušteno, dok lekar upravlja vrhom instrumenta i sagledava sluzokožu sa svih strana. Kroz radni kanal endoskopa ubacuje se mala količina vazduha ili tečnosti kako bi se zidovi organa blago raširili i slika postala jasnija.
Sam tok zavisi od toga koji se organ pregleda, ali princip ostaje isti. Kod gastroskopije se instrument uvodi kroz usta i vodi niz jednjak do želuca i dvanaestopalačnog creva, dok kolonoskop ide obrnutim putem, kroz čmar prema početku debelog creva. Pregled ne traje dugo, najčešće između deset i tridesetak minuta, mada se kod složenijih nalaza produžava. Ako lekar tokom pregleda uoči sumnjivu promenu, kroz isti kanal provlači sitne instrumente kojima uzima uzorak tkiva ili uklanja polip, pa se dijagnostika i intervencija spajaju u jedan postupak. Uklanjanje polipa uočenog tokom pregleda naziva se polipektomija i najčešće se obavlja odmah, bez zasebne operacije.
Kako se pacijent priprema za endoskopiju?
Priprema za endoskopiju zavisi od vrste pregleda, ali joj je cilj uvek isti, a to je da organ bude prazan i čist kako bi slika bila jasna. Kod pregleda želuca dovoljno je da pacijent određeni broj sati ne unosi hranu, dok pregled debelog creva zahteva temeljno čišćenje creva, što je zahtevniji deo pripreme. Nepotpuna priprema je čest razlog da se nalaz ne može pouzdano pročitati ili da se pregled mora ponoviti.
Praktična uputstva koja pacijent dobija pre dolaska obično obuhvataju:
- Nekoliko sati bez hrane pre gastroskopije, uz manje gutljaje vode do dva sata pre pregleda
- Poseban laksativni rastvor i lakšu ishranu dan ranije radi čišćenja creva pre kolonoskopije
- Obavezno obaveštavanje lekara o lekovima za razređivanje krvi, jer se oni ponekad privremeno prilagođavaju
- Prijavljivanje šećerne bolesti, alergija i hroničnih oboljenja, zbog usklađivanja terapije na dan pregleda
- Dolazak u pratnji i izbegavanje vožnje istog dana kada je pregled u analgosedaciji
Kod pojedinih intervencija, poput uklanjanja polipa, priprema je nešto opsežnija i uključuje dodatne analize krvi i procenu pre zahvata. Tačna uputstva uvek daje lekar prema vrsti pregleda i zdravstvenom stanju pacijenta, pa opšte smernice ne zamenjuju konkretan dogovor pre termina.
Da li endoskopija boli?
Endoskopija u većini slučajeva ne boli, ali može biti neprijatna, i ta nelagoda se često pomeša sa bolom. Kod gastroskopije javlja se nadražaj u grlu i nagon na povraćanje, a kod kolonoskopije osećaj napetosti od vazduha koji širi crevo. Reč je o prolaznim senzacijama koje većina ljudi dobro podnosi.
Koliko će pregled biti prijatan zavisi i od načina izvođenja. Može se raditi bez anestezije, uz lokalni sprej koji kod gastroskopije smanjuje refleks na povraćanje, ili u analgosedaciji, kratkotrajnoj anesteziji tokom koje pacijent spava i ništa ne oseća. Za razliku od opšte anestezije, pacijent diše samostalno, a oporavak je brz, uz nadzor anesteziologa tokom cele procedure. Izbor između pregleda sa anestezijom i bez nje donosi se u dogovoru sa lekarom, pa strah od bola ne treba da bude razlog za odlaganje pregleda.
Kada je potrebno uraditi endoskopiju?
Endoskopija se radi iz dva razloga, zbog tegoba koje traže objašnjenje i kao preventivni pregled kod osoba bez simptoma. U prvom slučaju lekar traži uzrok postojećih smetnji, poput upornog bola u stomaku, otežanog gutanja ili promena u pražnjenju creva. U drugom se pregled radi planski, radi ranog otkrivanja promena koje još ne daju nikakav znak, pre svega raka debelog creva.
Postoje tegobe kod kojih se endoskopija ne odlaže, jer mogu ukazivati na ozbiljnije oboljenje:
- Krv u stolici, crna stolica ili povraćanje sadržaja boje taloga kafe
- Uporan bol u gornjem delu stomaka, gorušica i otežano gutanje koji ne prolaze
- Neobjašnjen gubitak telesne težine i malokrvnost bez jasnog uzroka
- Promene u radu creva koje traju duže od nekoliko nedelja
- Ranije uočeni polipi ili porodična istorija raka debelog creva
Kod osoba bez tegoba preventivna kolonoskopija ima poseban značaj, jer se tokom nje polip iz kojeg rak može nastati uklanja pre nego što postane opasan. Zato se ovaj pregled savetuje planski nakon određenih godina života, a ranije kod onih sa porodičnim opterećenjem. Kada i koliko često treba raditi endoskopiju procenjuje lekar, prema tegobama, godinama i ličnom riziku pacijenta.
Koji su rizici endoskopije?
Endoskopija je bezbedan pregled i ozbiljne komplikacije su retke, ali kao i svaka procedura nosi određene rizike o kojima pacijent treba da bude obavešten. Najčešće posledice su bezopasne i prolazne, poput nadutosti i grčeva od vazduha kod kolonoskopije ili blagog bola u grlu posle gastroskopije. Te tegobe obično prođu za nekoliko sati i ne zahtevaju nikakvo lečenje.
Teže komplikacije javljaju se veoma retko. U njih spadaju krvarenje i probijanje zida organa (perforacija), a rizik je nešto veći kada se tokom pregleda uklanja polip ili uzima veći uzorak tkiva. Kod dijagnostičkih i skrining kolonoskopija ozbiljne komplikacije poput perforacije javljaju se u znatno manje od jednog na hiljadu pregleda. Kada se pregled radi u analgosedaciji, postoji i mali rizik vezan za samu anesteziju, zbog čega se pre zahvata procenjuje opšte stanje pacijenta i prati tokom cele procedure.
Većina pacijenata se posle endoskopije oseća dobro, ali postoje znaci koji traže da se odmah jave lekaru:
- Jak ili sve jači bol u stomaku koji ne popušta
- Povišena temperatura i groznica
- Obilnije krvarenje iz čmara ili povraćanje krvi
- Crna stolica nalik katranu posle pregleda
- Otežano disanje ili bol u grudima
Ovi znaci se javljaju izuzetno retko, ali ih ne treba zanemariti jer mogu ukazivati na komplikaciju koja zahteva brzu reakciju. Uz iskusnog lekara i pravilnu pripremu, endoskopija ostaje jedan od najbezbednijih načina da se pregleda unutrašnjost organa.
Kako izgleda oporavak posle endoskopije?
Oporavak posle endoskopije je najčešće brz, a bez anestezije pacijent po pravilu odmah nastavlja uobičajene aktivnosti. Posle gastroskopije grlo može biti blago nadraženo nekoliko sati, dok se kod kolonoskopije prolazna nadutost povlači kada telo izbaci višak vazduha.
Kada je pregled rađen u analgosedaciji, pacijent se prvo odmara dok dejstvo sedativa ne prođe, a kući odlazi u pratnji, bez vožnje istog dana. Nalaz koji lekar vidi golim okom poznat je odmah, dok rezultati biopsije ili uklonjenog polipa stižu za nekoliko dana. Kod dece se pregled radi u kratkotrajnoj anesteziji, uz nadzor odrasle osobe do kraja dana. Ako se jave jak bol, temperatura ili krvarenje, treba se odmah javiti lekaru.
